ตำนานสำนวนหนึ่งเล่าว่า มีผู้นำลัวะผู้เก่งอาคมจนพุ่งแหลนข้ามภูเขาได้

ตำนานล้านนาสำนวนหนึ่งเล่าว่า มีผู้นำลัวะผู้เก่งอาคมจนพุ่งแหลนข้ามภูเขาทั้งลูกได้ — แต่เขากลับพ่ายด้วยแผนของผู้หญิงคนหนึ่งและของใช้ชิ้นเล็กๆ เพียงชิ้นเดียว

เป็น "ตำนาน" นะน้อง เล่าสืบกันมาตั้งแต่ยุคหริภุญไชย เมืองโบราณก่อนเชียงใหม่ — ฟังเอาสนุกและเอาแง่คิด ไม่ใช่ประวัติศาสตร์ที่พิสูจน์ได้ทุกคำ

ในตำนาน ผู้หญิงคนนั้นคือ "พระนางจามเทวี" ปฐมกษัตรีย์แห่งหริภุญไชย ส่วนผู้ท้าทายพระนางคือ "ขุนหลวงวิลังคะ" ผู้นำชาวลัวะผู้มีอาคม

ตำนานเล่าว่า วิลังคะส่งสาส์นมาขออภิเษกกับพระนาง และบางสำนวนเล่าว่ามีการข่มขู่ว่าจะยกทัพมาท้าทายเมืองหากไม่ยอม

เรื่องเล่าเน้นว่าพระนางไม่เลือกปะทะด้วยกำลัง แต่ใช้ "ปัญญา" วางเงื่อนไขรับมือแทน

ตามตำนาน พระนางตั้งเงื่อนไขให้วิลังคะพุ่งแหลนจากยอดดอยให้ถึงเมืองก่อน พร้อมส่ง "ของกำนัล" ไปให้ชิ้นหนึ่ง

ตำนานสำนวนหนึ่งว่า เป็นเครื่องสวมศีรษะที่ทำจาก "ผ้าซิ่น" ของสตรี — และตามความเชื่อที่อยู่ในเรื่อง ผ้านั้นสามารถทำให้อาคมเสื่อมได้

ตามเรื่องเล่า เขาสวมของกำนัลนั้นโดยไม่รู้ที่มา — แล้วอาคมก็เสื่อม การพุ่งแหลนครั้งต่อมาจึงพลาดเป้า นี่เป็นกลไกตามความเชื่อในตำนาน ไม่ใช่สิ่งที่พิสูจน์ได้ทางประวัติศาสตร์

ตำนานจบด้วยความพ่ายแพ้ของนักรบผู้ยิ่งใหญ่ — ไม่ใช่เพราะดาบหรือกองทัพ แต่เพราะประเมิน "ปัญญาของผู้หญิง" ต่ำเกินไป