กรมหลวงโยธาเทพ

เจ้าฟ้าสุดาวดีประสูติราวปี 2199 ถึง 2201 (เอกสารสองชิ้นคำนวณต่างกันสองปี) เป็นพระราชธิดาในสมเด็จพระนารายณ์กับพระอัครมเหสี พงศาวดารไทยแทบไม่พูดถึงพระองค์

แต่ชาวฝรั่งเศสที่เข้ามาในราชสำนักกลับเขียนถึงพระองค์ไว้ละเอียดผิดคาด

หลังพระราชมารดาสิ้นพระชนม์ พระราชบิดาโปรดให้รวบรวมข้าราชการในสังกัดพระมเหสีตั้งเป็น "กรม" แล้วยกให้พระราชธิดาปกครอง นี่คือที่มาของพระนาม "กรมหลวงโยธาเทพ" และเป็นครั้งแรก ๆ

ในประวัติศาสตร์อยุธยาที่ผู้หญิงมีไพร่พลเป็นของตนเองตามระบบศักดินา คู่กับพระปิตุจฉา เจ้าฟ้าศรีสุพรรณ ที่ได้เป็นกรมหลวงโยธาทิพในคราวเดียวกัน

ราชทูตลาลูแบร์บันทึกในปี 2230 ว่าทั้งข้าหลวงและพระสนมในวังต่างเรียกพระองค์ว่า "แม่เจ้าชีวิตของตน" พระองค์ทรงว่าราชการฝ่ายในทั้งหมด รวมถึงชำระตัดสินคดีและลงพระอาญาเอง — อำนาจที่ปกติเป็นของพระอัครมเหสี

การทรงกรมมาพร้อมรายได้: หัวเมืองเอก โท ตรี จัตวา ส่วยอากร ตลาด ไพร่ในสังกัด พระคลังสินค้า และเรือกำปั่นเป็นของพระองค์เอง ลาลูแบร์เขียนว่าพระองค์ "ทรงกว้านการค้ากับต่างประเทศไว้เสียหมด"

จนถึงขั้นหมางพระทัยกับพระราชบิดา

ปี 2227 เจ้าพระยาวิชาเยนทร์ หรือคอนสแตนติน ฟอลคอน เกณฑ์แรงงาน 2,000 คนจากที่ดินในสังกัดพระองค์ไปใช้ในการเมืองเขมร พระองค์ทรงกริ้วหนัก และตั้งแต่นั้นบันทึกฝรั่งเศสเรียกพระองค์ว่าศัตรูของฟอลคอนอย่างเปิดเผย

ปี 2230 ราชสำนักฝรั่งเศสส่งของกำนัลจากมาดามลาโดแฟ็ง พระสุณิสาในพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 มาถวาย พระองค์ทรงปฏิเสธ โดยตรัสว่าทรง "ยากจน" เกินกว่าจะตอบแทนได้ — คำตอบที่ทูตฝรั่งเศสเข้าใจดีว่าคือการหันหลังให้

บันทึกของบาทหลวงเดอ แบส เล่าว่าสมเด็จพระนารายณ์เคยดำริให้พระราชธิดาอภิเษกกับเจ้าฟ้าน้อย พระอนุชา ถึงขั้นเตรียมงาน แต่เรื่องล่มเมื่อเจ้าฟ้าน้อยต้องพระราชอาญา ต่อมาทรงจะให้อภิเษกกับพระปีย์ พระโอรสบุญธรรม

พระราชธิดาไม่ทรงยินยอม และยืนกรานอย่างหนักแน่นจนพระราชบิดาขัดพระทัย

ช่วงปลายรัชกาล ชาวยุโรปไม่มีใครได้พบพระองค์อีกเลย นักประวัติศาสตร์จึงเชื่อว่าทรงถูกกักบริเวณด้วยเหตุผลทางการเมืองเช่นเดียวกับพระอนุชาของพระนารายณ์ นี่คือช่วงที่หลักฐานเงียบที่สุดในพระชนม์ชีพ

การผลัดแผ่นดินปี 2231 กำจัดฟอลคอน พระปีย์ และพระอนุชาของพระนารายณ์ในเวลาไม่กี่เดือน เมื่อพระนารายณ์สวรรคต พระเพทราชาขึ้นครองราชย์และอภิเษกกรมหลวงโยธาเทพเป็นพระมเหสี พร้อมกับกรมหลวงโยธาทิพ —

นักประวัติศาสตร์อธิบายว่าเป็นการยึดสิทธิธรรมของราชวงศ์เก่าไว้ในราชวงศ์ใหม่

นายพลเดฟาร์ฌ ผู้บัญชาการทหารฝรั่งเศสที่ถูกขับออกจากสยาม บันทึกว่าพิธีอภิเษกยังไม่ได้จัดก่อนกองทหารฝรั่งเศสถอนตัว และเขียนถึงทางเลือกของพระองค์ไว้ประโยคเดียวที่ถูกอ้างถึงมากที่สุด (ดูคำพูดด้านล่าง)

หลังจากนั้นพระองค์ประสูติพระโอรส คือเจ้าฟ้าตรัสน้อย — พงศาวดารสองฉบับระบุปีต่างกันหนึ่งปี (2231 หรือ 2232) ส่วนเรื่องที่ว่าพระเพทราชาใช้ "หมอทำเสน่ห์" ให้พระนางใจอ่อน เป็นเรื่องเล่าชั้นหลัง

ไม่มีในบันทึกร่วมสมัยชิ้นใด

ปี 2246 พระเพทราชาสวรรคต หลวงสรศักดิ์ขึ้นเป็นพระเจ้าเสือ ในปีเดียวกันเจ้าพระขวัญ พระโอรสของกรมหลวงโยธาทิพ ถูกลวงไปสำเร็จโทษ กรมหลวงโยธาเทพและกรมหลวงโยธาทิพถวายบังคมลาออกจากพระราชวังหลวง

ไปประทับพระตำหนักใกล้วัดพุทไธศวรรย์ริมแม่น้ำฝั่งใต้ของเกาะเมือง และผนวชเป็นรูปชี ชาววังออกพระนามใหม่ว่า "สมเด็จพระรูปเจ้า"

พระองค์ประทับที่นั่นผ่านรัชกาลพระเจ้าเสือและพระเจ้าท้ายสระ จนถึงปี 2278 ในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ จดหมายเหตุพระศพระบุวันเวลาที่ "สมเด็จพระรูปเจ้าเสด็จนิพพาน ณ วัดพุทไธสวรรย์"

พระเจ้าอยู่หัวเสด็จลงไปยังพระศพด้วยพระองค์เอง โปรดให้ทำพระเมรุ เชิญพระศพขึ้นพระมหาพิชัยราชรถ พระสงฆ์หนึ่งหมื่นรูปสดับปกรณ์สามวัน — แผนผังพระเมรุนั้นยังตกทอดมาถึงวันนี้

ลูกสาวของพระนารายณ์ มเหสีของพระเพทราชา ผ่านมาถึงห้ารัชกาล และจบชีวิตด้วยเกียรติยศเต็มที่จากกษัตริย์ราชวงศ์ที่เคยยึดอำนาจจากพระราชบิดาของพระองค์

บันทึกฝรั่งเศสเขียนจากมุมของคู่ขัดแย้ง พงศาวดารไทยชำระในสมัยหลังและขัดกันเองในรายละเอียด เช่น ทรงเป็นมเหสี "ฝ่ายซ้าย" หรือ "ฝ่ายขวา" และปีประสูติของพระโอรส ส่วนเรื่องความรู้สึก ทางเลือก

และสิ่งที่ทรงคิดในคืนที่แผ่นดินเปลี่ยน ไม่มีเอกสารชิ้นใดบอก

บทความนี้จึงเลือกเล่าเฉพาะสิ่งที่หลักฐานยืนยันได้ ติดป้ายสิ่งที่ยังถกเถียง และแยกตำนานออกจากข้อเท็จจริง — ตารางหลักฐานทั้งหมดอยู่ในหน้าอ้างอิง