ชาวบ้านกลุ่มหนึ่งไม่มีทหาร ไม่มีปืนใหญ่ ตั้งค่ายด้วยไม้ไผ่

ชาวบ้านกลุ่มหนึ่งไม่มีทหาร ไม่มีปืนใหญ่ ตั้งค่ายด้วยไม้ไผ่ แล้วตีทัพที่ยกมาแตกกลับไปเจ็ดครั้งติดกัน

เจ็ดครั้งค่ะ เรื่องเริ่มที่เมืองวิเศษชัยชาญ ตอนกองทัพที่ยกเข้ามากวาดต้อนผู้คนและทรัพย์สิน ชาวบ้านโกรธจึงคบคิดกันลวงทหารกลุ่มหนึ่งเข้าป่า แล้วหนีไปรวมตัวกันที่บ้านระจัน

เพราะมีอาหารอุดม ข้าศึกตามเข้าไปยาก และมีพระอาจารย์ธรรมโชติ ซึ่งชาวบ้านศรัทธาว่าท่านมีวิชาอาคมอยู่ที่นั่น คนจากเมืองใกล้เคียงจึงพากันอพยพมาพึ่ง

ตอนตั้งค่ายมีราวสี่ร้อยคนเศษค่ะ ตั้งค่ายล้อมหมู่บ้านไว้สองค่าย และมีหัวหน้าคนสำคัญรวมสิบเอ็ดคน ทั้งนายแท่น ขุนสรรค์ พันเรือง นายทองเหม็น นายจันหนวดเขี้ยว และคนอื่น ๆ

ส่วนใหญ่เก็บจากที่รบครั้งก่อนค่ะ ปืนคาบศิลาบ้าง กระสุนดินดำของอีกฝ่ายบ้าง นอกนั้นก็อาวุธสั้นเท่าที่หาได้ วิธีสู้คือรุกเข้าประชิดให้ถึงตัว

ชนะเรื่อยมาค่ะ ทัพที่ยกมาเพิ่มกำลังทุกครั้ง จากร้อยเศษ เป็นห้าร้อย เจ็ดร้อย เก้าร้อย จนถึงพันคนพร้อมทหารม้า ก็ยังถูกตีแตกกลับไป

ครั้งที่แปดเปลี่ยนวิธีค่ะ แม่ทัพคนใหม่ไม่บุกเข้ามาตรง ๆ แต่ตั้งค่ายประชิดแล้วใช้ปืนใหญ่ยิงเข้ามา ซึ่งเป็นสิ่งเดียวที่ค่ายไม่มี

ขอไปแล้วค่ะ แต่พงศาวดารฉบับที่เล่าละเอียดที่สุดบันทึกว่าพระนครไม่ให้ เพราะเกรงว่าถ้าค่ายแตก ปืนใหญ่จะตกไปอยู่กับอีกฝ่าย จึงให้ไปหล่อเอาเองแทน

หล่อได้สองกระบอกค่ะ แต่ทั้งสองกระบอกร้าว ใช้การไม่ได้เลยสักกระบอก

ไม่มีค่ะ ค่ายแตกในวันที่ยี่สิบมิถุนายน ปีสองสามศูนย์เก้า รวมเวลาที่ต้านทานไว้ได้ประมาณห้าเดือน และไม่ถึงปีต่อมา กรุงศรีอยุธยาก็เสียแก่ข้าศึก

ไม่ครบค่ะ เอกสารเก่าที่สุดเขียนว่า บ้านระจัน ไม่ใช่ บางระจัน และเล่าไว้สั้นมาก ส่วนฉบับที่เล่าละเอียด ทั้งชื่อคนและบทบาทกลับต่างจากฉบับอื่น นักประวัติศาสตร์จึงยังถกกันอยู่ว่าส่วนไหนคือเรื่องที่เกิดจริง