← กลับไปบทความ

อ้างอิงและหลักฐาน

กรมหลวงโยธาเทพ — ทุกข้อความในบทความหลักมีเลขชี้มาที่รายการนี้ · เผยแพร่ 13 ก.ย. 2569 · จะปรับปรุงเมื่อผลวิจัยเชิงลึกรอบ 2 มาถึง

อะไรยืนยันได้ อะไรเป็นตำนาน

บันทึกร่วมสมัย พงศาวดารชั้นหลัง การตีความทางวิชาการ แหล่งขัดกัน ตำนาน / เรื่องเล่า

ข้อความชั้นหลักฐานหมายเหตุ
ทรงเป็นพระราชธิดาในสมเด็จพระนารายณ์ และได้ทรงกรมเป็น "กรมหลวงโยธาเทพ"บันทึกร่วมสมัยตรงกันทั้งบันทึกฝรั่งเศสร่วมสมัยและพงศาวดารทุกฉบับ12
ทรงว่าราชการฝ่ายในทั้งหมด ตัดสินคดี และเป็นที่ยำเกรง ("แม่เจ้าชีวิต")บันทึกร่วมสมัยลาลูแบร์ · แชรแวส (บันทึกขณะยังทรงพระชนม์)1
ทรงทำการค้ากับต่างประเทศจนขัดแย้งกับพระราชบิดาและฟอลคอนบันทึกร่วมสมัยลาลูแบร์ · เดอชัวซี · จดหมายเวเรต์4
หลังปฏิวัติ 2231 ทรงเป็นพระมเหสีของพระเพทราชาบันทึกร่วมสมัยนายพลเดฟาร์ฌระบุว่าพิธียังไม่จัดก่อนฝรั่งเศสถอนตัว · พงศาวดารยืนยัน4
ทรงเป็นมเหสี "ฝ่ายซ้าย" หรือ "ฝ่ายขวา"แหล่งขัดกันวิกิพีเดีย/พงศาวดารบางฉบับว่าฝ่ายซ้าย (โยธาทิพเป็นฝ่ายขวา) · คำให้การบางฉบับสลับกัน · คลิปของเราใช้ "ฝ่ายขวา" — บทความนี้จึงใช้คำกลางว่า "พระมเหสี"45
ทรงมีส่วนริเริ่มการปฏิวัติผลัดแผ่นดินการตีความทางวิชาการตีความจากเอกสารร่วมสมัย ("เงาสยาม ยามผลัดแผ่นดินพระนารายณ์") ไม่ใช่ข้อความตรงในพงศาวดาร4
พระโอรสของพระองค์ "ถูกกำจัด" ในความขัดแย้งเรื่องสืบราชสมบัติแหล่งขัดกันพงศาวดารระบุว่าพระโอรสของกรมหลวงโยธาเทพคือ เจ้าฟ้าตรัสน้อย ซึ่งรอดและผนวช · ผู้ที่ถูกพระเจ้าเสือลวงไปสำเร็จโทษ พ.ศ. 2246 คือ เจ้าพระขวัญ พระโอรสของกรมหลวงโยธาทิพ · คลิปตอนนี้กล่าวรวมว่า "พระโอรสถูกกำจัด" — ควรอ่านว่าเป็นโศกนาฏกรรมของครอบครัวฝ่ายใน ไม่ใช่พระโอรสของพระองค์เองโดยตรง (รอตรวจกับพงศาวดารต้นฉบับอีกครั้ง)45
พระเพทราชาใช้ "หมอทำเสน่ห์" ให้พระนางใจอ่อนตำนาน / เรื่องเล่าเรื่องเล่า/ตำนานชั้นหลัง ไม่มีในบันทึกร่วมสมัย3
ปีประสูติ 2199 หรือ 2201แหล่งขัดกันคำนวณย้อนจากพระชนม์ที่เอกสารสองชิ้นระบุต่างกัน4
ทรงผนวชเป็นรูปชีและสิ้นพระชนม์ที่วัดพุทไธศวรรย์ พ.ศ. 2278พงศาวดารชั้นหลังจดหมายเหตุเรื่องพระศพสมเด็จพระรูปเจ้า ระบุวันเวลาชัด4

ความเป็นอยู่ — วัง คน เงิน และอำนาจ

ที่ประทับ

ในรัชกาลพระนารายณ์และเพทราชา ประทับที่พระตำหนักคูหาสวรรค์ (พระตำหนักตึก) ภายในเขตพระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ พระราชวังหลวงอยุธยา — พงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาระบุว่าทั้งสองกรมหลวง "เสด็จอยู่ ณ พระตำหนักตึก" · ปลายพระชนม์ย้ายไปพระตำหนักใกล้วัดพุทไธศวรรย์ฝั่งใต้ของเกาะเมือง เชื่อกันว่าคือโบราณสถานวัดเตว็ดในปัจจุบัน พงศาวดารชั้นหลัง24

กำลังคนและรายได้

การ "ทรงกรม" หมายถึงมีไพร่ทาสในสังกัดตามระบบศักดินา ซึ่งปกติเจ้านายสตรีไม่ได้รับ · เมื่อทรงกรมแล้วได้รับพระราชทานหัวเมืองเอก โท ตรี จัตวา ส่วยสาอากร ขนอนตลาด เลกสมในสังกัด มีพระคลังสินค้า เรือกำปั่น และเงินทุนเป็นของพระองค์เอง พงศาวดารชั้นหลัง24

การค้า

ลาลูแบร์บันทึกว่าพระองค์ "ทรงกว้านการค้ากับต่างประเทศไว้เสียหมด" จนหมางพระทัยกับพระราชบิดา — ภาพของเจ้าหญิงที่เป็นนักการค้าตัวจริง ไม่ใช่เพียงผู้อยู่ในวังฝ่ายใน บันทึกร่วมสมัย4

หน้าที่ในวังฝ่ายใน

ทรงว่าราชการฝ่ายในทั้งหมดแทนพระราชมารดาที่สิ้นพระชนม์ ดูแลนางสนม กำนัล ขันที จนชาววังเรียก "เจ้าวัง" · ทรงเป็นผู้ชำระตัดสินคดีความของฝ่ายในและลงพระอาญาเอง (ลาลูแบร์) บันทึกร่วมสมัย1

รูปพรรณและบุคลิก

นิโกลาส์ แชรแวส บาทหลวงฝรั่งเศส บรรยายว่าทรงสูงกว่าปานกลาง พระเนตรดำสนิทและเบิกกว้าง ฉวีวรรณขาวละเอียด และเป็นที่รักใคร่ของสตรีที่ได้พบ · ฝ่ายฝรั่งเศสมองว่าทรง "เย่อหยิ่งและผยองในศักดิ์ศรี" — มุมมองของคู่ขัดแย้ง ต้องอ่านอย่างระวัง บันทึกร่วมสมัย14

ท่าทีต่อฝรั่งเศส

ทรงเป็นปฏิปักษ์กับฟอลคอนอย่างเปิดเผย ปฏิเสธของกำนัลจากราชสำนักฝรั่งเศสโดยตรัสว่า "ยากจน" เกินกว่าจะตอบแทนได้ · ปลายรัชกาลมีคำสั่งขับไล่ชาวคริสต์ · แต่กล่าวกันว่าทรงมีสัมพันธ์อันดีกับฮอลันดาผ่านแพทย์หลวงดาเนียล บรูชบูรด์ บันทึกร่วมสมัย4

ปลายพระชนม์และงานพระศพ

ทรงผนวชเป็นรูปชี ชาววังออกพระนามว่า "สมเด็จพระรูปเจ้า" · สิ้นพระชนม์ พ.ศ. 2278 · สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศโปรดให้ทำพระเมรุขนาดน้อย ขื่อ 5 วา 2 ศอก เชิญพระศพขึ้นพระมหาพิชัยราชรถ พระสงฆ์ 10,000 รูปสดับปกรณ์ 3 วัน — มีแผนผังพระเมรุตกทอดมาถึงปัจจุบัน (ดูภาพ) พงศาวดารชั้นหลัง4

แหล่งอ้างอิง

  1. 1ศิลปวัฒนธรรม — กรมหลวงโยธาเทพ “แม่เจ้าชีวิต” แห่งราชสำนักฝ่ายในอยุธยา (10 ม.ค. 2569)https://www.silpa-mag.com/history/article_160983
  2. 2ศิลปวัฒนธรรม — เจ้านายฝ่ายในสมัยอยุธยา 11 พระองค์ ที่ “ทรงกรม” (26 ธ.ค. 2568)https://www.silpa-mag.com/history/article_160644
  3. 3ศิลปวัฒนธรรม — สมเด็จพระเพทราชากับเรื่องเล่าหมอทำเสน่ห์ (ตำนาน)https://www.silpa-mag.com/history/article_1892
  4. 4วิกิพีเดียไทย — กรมหลวงโยธาเทพ (อ้างจดหมายเหตุลาลูแบร์, บันทึกเดอ แบส, เดอชัวซี, ตาชาร์ด, เดฟาร์ฌ, พงศาวดารฉบับพันจันทนุมาศ/พระพนรัตน์, คำให้การชาวกรุงเก่า)https://th.wikipedia.org/wiki/กรมหลวงโยธาเทพ
  5. 5วิกิพีเดียไทย — กรมหลวงโยธาทิพhttps://th.wikipedia.org/wiki/กรมหลวงโยธาทิพ
  6. 6Simon de La Loubère, Du Royaume de Siam (Amsterdam 1691) — ต้นฉบับสแกน Internet Archivehttps://archive.org/details/LoubereSiamAmsterdam1691

หนังสือสำหรับอ่านต่อ

  1. ลาลูแบร์ — จดหมายเหตุ ลาลูแบร์ ราชอาณาจักรสยาม (แปลไทย, ศรีปัญญา 2548)
  2. เดอ แบส — บันทึกความทรงจำเกี่ยวกับชีวิตและมรณกรรมของก็องสตังซ์ ฟอลคอน (แปล สันต์ ท. โกมลบุตร)
  3. นิธิ เอียวศรีวงศ์ — การเมืองไทยสมัยพระนารายณ์ (มติชน)
  4. ประชุมคำให้การกรุงศรีอยุธยา รวม 3 เรื่อง (แสงดาว 2553)
  5. พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) (ศรีปัญญา 2553)
  6. เกรียงไกร เกิดศิริ — งานพระเมรุ: ศิลปสถาปัตยกรรม ประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรมเกี่ยวเนื่อง (มติชน 2560) — เรื่องพระศพสมเด็จพระรูป วัดพุทไธสวรรย์